رفع کرامپ،اسپاسم و گرفتگی پاها در خواب،بیداری و نشست و برخاست

اگر تا به حال گرفتگی یا کرامپ پا را تجربه نکرده باشید، احتمالاً دیر یا زود با این اسپاسم دردناک روبر خواهید شد. گرفتگی پا درد خنجری تیز و ناتوان کننده‌ای است که زمان و مکان نمی‌شناسد و در بدترین موقع، شب‌ها هنگام دراز کشیدن روی تخت یا در زمان دویدن روی تردمیل همچون خنجری تیز در پا فرو می‌رود. اگر گرفتگی پا یا، اصطلاحاً اسب چارلی مداوم باشد، بیش از پیش آزاردهنده می‌شود، بیمار را از لذت یک خواب آرام محروم می‌کند و او را از برنامه ورزشی‌ عقب می‌اندازد. کرامپ پا انقباض یا گرفتگی ناگهانی و تیز عضلات ساق پا است که معمولاً چند ثانیه تا چند دقیقه طول می‌کشد. اگر هنگام گرفتگی پا سعی کنید، عضلات پا را به آرامی بکشید، درد موقتاً کمتر خواهد شد. اما برای برخورداری از درمان درازمدت اسپاسم عضلات پا، ابتدا باید علت این اسپاسم‌ها مشخص شود.

تغذیه مناسب و استراحت کافی برای جلوگیری از گرفتگی پا ضروری است. همچنین باید عارضه‌های احتمالی دامن زننده به گرفتگی پا، مانند بیماری‌های تیروئید یا بیماری عروق محیطی، درمان شود. اگر گرفتگی پا مانع از ورزش کردن می‌شود یا اسپاسم خود به خود و بدون هیچ محرکی شروع می‌شود، حتماً به پزشک مراجعه کنید. دکتر دهقان با سال‌ها تجربه در زمینه درمان بیماری‌های ارتوپدی، علل مختلف اسپاسم و رفتگی پا را تشخیص داده و کاربردی‌ترین شیوه ی درمانی ازجمله فیزیوتراپی، درمان دستی و ورزش را به بیماران مبتلا به این عارضه توصیه می‌کند. برای کسب اطلاعات بیشتر و یا رزرو نوبت با شماره‌های 03132226284 تماس حاصل فرمایید.

علل و علائم گرفتگی پا


در ادامه علل اسپاسم عضلات پا را توضیح می‌دهیم.

کاهش آب بدن

کاهش آب بدن یکی از علل معمول کرامپ پا است. ورزشکاران و افرادی که تمرین‌های ورزشی سنگین انجام می‌دهند، به طور مداوم، به ویژه در ماه‌های گرم سال و در صورت مصرف نکردن مایعات کافی، با گرفتگی پا روبرو می‌شوند. ارتباط دادن کاهش آب بدن به گرفتگی پا عمدتاً جنبه نظری دارد. کمبود مایعات احتمالاً باعث حساسیت پایانه‌های عصبی می‌شود، در نتیجه انقباض‌هایی در فضای اطراف عصب ایجاد می‌شود و فشار روی پایانه‌های عصبی حرکتی را افزایش می‌دهد. آب و هوای گرم یا ورزش کردن کمبود مایعات را تشدید می‌کند، چون مایعات بیشتری در اثر تعریق از بدن دفع می‌شود.

کمبود مواد معدنی

فقط آب نیست که هنگام عرق کردن از بدن خارج می‌شود. کاهش الکترولیت‌ها نیز به گرفتگی عضلات پا می‌انجامد. اگر میزان بعضی از الکترولیت‌ها و مواد معدنی دیگر در بدن کم شود، این عدم تعادل باعث گرفتگی خود به خود عضلات پا می‌شود. عدم تعادل سدیم، کلسیم، منیزیم یا پتاسیم همگی منجر به کرامپ عضلات پا می‌شود. نوشیدنی‌های ورزشی به دلیل دارا بودن سدیم و رعایت یک رژیم غذایی متعادل اسپاسم پا را کاهش می‌دهد. موز، سیب زمینی شیرین، اسفناج، ماست و آجیل سرشار از مواد معدنی مفید برای عضلاتند و کمبودهای عامل گرفتگی پا را برطرف می‌کنند.

بارداری

بارداری احتمال اسپاسم عضلات پا را، به ویژه در سه ماهه دوم و سوم افزایش می‌دهد، چون کمبود منیزیم و پتاسیم در دوران بارداری جدی‌تر می‌شود. اگر باردار هستید و از گرفتگی‌های دردناک پا رنج می‌برید، آب مورد نیاز بدن را تامین کنید و در صورت تایید پزشک معالج، مکمل منیزیم مصرف کنید.

فشار آوردن به پا

بسیاری از ورزشکاران، حتی در صورت مصرف مایعات کافی نیز به دلیل فشار آوردن به پا دچار اسپاسم عضلات پا می‌شوند. اگر قرار است مسافتی طولانی را بدوید یا در یک اردوی تمرینی شرکت کنید، احتمالاً گرفتگی پا آزارتان خواهد داد. سیستم عصبی معمولاً عامل این اسپاسم است. زمانی که عصب‌های خروجی از مغز و کشیده شده در امتداد نخاع و منتهی به عضلات بیش از حد تحریک شود، مشکل گرفتگی عضلات بروز می‌یابد. استراحت و تمرین‌های کششی برای رفع این مشکل بسیار مهم هستند.

شدت تمرین‌ها

زمانی که سعی می‌کنید، شدت تمرین‌ها را افزایش دهید، برای مثال مسافت طولانی‌تری را رکاب بزنید یا برای شرکت در مسابقات شنا تمرین کنید، عضلاتی که به این حجم از تمرین و حرکت عادت ندارند، به مشکل برمی‌خورند. چنانچه گرفتگی پا پی‌آمد شروع یا شروع مجدد ورزش‌ کردن باشد، نشان دهنده این است که این تمرین برای شما سنگین است و باید آهسته‌تر پیش بروید. برای مثال عملکرد و واکنش عضلات هنگام پیاده‌روی سریع و دو سرعت یکسان نیست. به طور خلاصه افزایش ناگهانی و بدون برنامه شدت و حجم تمرین‌ها باعث اسپاسم عضلات پا می‌شود.

خستگی

زمانی که خسته‌اید، احتمال گرفتگی عضلات پا می‌شود. اهمال در خوب غذا خوردن، ننوشیدن مایعات کافی یا پس از یک تمرین سخت به اندازه کافی استراحت نکردن باعث می‌شود که عضلات در وضعیت مناسب قرار بگیرد. از نظر فیزیولوژیک اگر عضله خسته باشد، نمی‌تواند به نحو مناسب از مواد مغذی استفاده کند. به عبارت دیگر عضله خسته بیشتر از آن که از مواد مغذی استفاده کند، آنها را هدر می‌دهد و به این ترتیب عملکرد خوبی ارائه نمی‌دهد. گرفتگی شبانه عضلات پا که مشکل بیش از نیمی از افراد بزرگسال است، می‌تواند ناشی از خستگی عضلات باشد. اگرچه یک علت معین برای اسپاسم شبانه پا وجود ندارد، اما احتمالاً خستگی عضلات و نقص عملکرد عصبی به این انقباض‌های دردناک دامن می‌زند.

نشستن یا ایستادن

عضلات باید حرکت کنند، منقبض شوند و استراحت کنند، اگرچیزی خارج از این روند طبیعی انجام شود، برای مثال تمام روز در سالن کنفرانس بنشینید یا ساعت‌ها در صف بلیط شهربازی بایستید، باید منتظر گرفتگی عضلات پا باشید. ایستادن طولانی مدت باعث خستگی عضلات می‌شود، خستگی به نوبه خود به گرفتگی عضله می‌انجامد. اما نشستن برای مدتی طولانی نیز خوب نیست، چون باعث بیش‌فعالی فیبرهای عضلانی و در نتیجه نقص عملکرد عضلات می‌شود. زمانی که عضله بیدار است و نمی‌تواند استراحت کند، در نهایت دچار اسپاسم می‌شود. اگر پس از ساعت‌ها ایستادن دچار کرامپ پا شدید، حتماً قبل از خسته شدن عضلات، یک صندلی پیدا کنید و روی آن بنشینید. بالعکس اگر زیاد نشستن علت اسپاسم پا است، سعی کنید پس از یک ساعت نشستن، حداقل چند دقیقه بلند شوید و راه بروید.

مصرف دارو

اگر کرامپ پا علت مشخصی نداشته باشد، بهتر است داروهایی را که به تازگی مصرف آنها را شروع کرده‌اید، بررسی کنید. داروهای مدر، دسته‌ای از داروها که برای پایین آوردن فشار خون مصرف می‌شود، محرک گرفتگی پا است، چون این داروها نمک‌ها و مایعات بدن را کاهش می‌دهد. داروهای درمان پوکی استخوان مانند رالوکسیفن و تری‌پاراتاید، منابع آهن درون وریدی (مورد مصرف برای درمان کم‌خونی)، داروهای آسم مانند البوترول، استروژن‌های کونژوگه (مورد مصرف برای درمان علائم یائسگی) و داروهای پا درد مانند ناپروکسین و پر‌گابالین نیز باعث اسپاسم عضلات پا می‌شود. همچنین استاتین‌هایی که معمولاً تجویز می‌شود، نیز باعث گرفتگی پا می‌شود.

بیماری عروق محیطی

اگر کرامپ پا خود به خود به نظر برسد و نتیجه ورزش کردن نباشد، باید برای تعیین علت گرفتگی پا به پزشک مراجعه کنید. برای مثال عارضه‌هایی که بر شیوه دفع الکترولیت‌ها از بدن اثر می‌گذارد، منجر به گرفتگی پا می‌شود. بیماری عروق محیطی، یعنی گرفتگی رگ‌های خونی پا در اثر جمع شدن چربی و کلسترول، بر جریان خون اثر می‌گذارد.

ام اس

کرامپ عضلات پا یکی از علائم اختلال سیستم عصبی ام اس است. برخی بیماران مبتلا به ام اس از اسپاستیسیتی، یعنی انقباض‌ها و اسپاسم‌های غیرارادی عضلات و گرفتگی پا رنج می‌برند. اسپاستیسیتی در برخی بیماران به صورت سفتی یا گزگز خفیف عضلات بروز می‌یابد و تعدادی از بیماران نیز از گرفتگی‌های شدیدتر و دردناک شکایت دارند. اگر برای درمان اسپاستیسیتی اقدام نشود، مفاصل در حالت جمود و یخ‌زدگی قرار می‌گیرد، بنابراین اگر با علائم ام اس روبرو شدید، حتماً به پزشک مراجعه کنید.

آرتروز

همان طور که تحریک شدید عصب‌ها باعث گرفتگی عضلات پا در اثر استفاده نامناسب می‌شود، نقص عملکرد عصب‌ها نیز به اسپاسم پا می‌انجامد. آرتروز، شایع‌ترین نوع بیماری‌های التهابی مفصل (آرتریت) است که مشخصه اصلی آن خشکی و درد مفاصل است. البته بیماران دچار آرتروز دردناک با کرامپ پا و اسپاسم عضلات نیز مواجه می‌شوند. گرفتگی عضلات پا معمولاً نتیجه آرتروز ستون فقرات است که اگر شدید باشد، باعث تحت فشار قرار گرفتن عصب‌ها یا آسیب‌های عصبی دیگر می‌شود.

نوروپاتی محیطی دیابتی

بالا بودن قند خون در بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 باعث آسیب دیدن عصب‌های پا، پایین پا، بازوها و دست‌ها می‌شود، این عارضه به نوروپاتی محیطی دیابتی موسوم است. آسیب دیدن عصب‌ها غالباً با گزگز یا بی‌حسی همراه است، البته اگر عصب‌های پا عملکرد مناسبی نداشته باشد، مشکل انقباض عضلات و گرفتگی شدید پا نیز پیش می‌آید. درمان دیابت از آسیب عصبی بیشتر جلوگیری می‌کند، با این حال پزشک داروهای ضدتشنج یا مسکن برای کاهش اسپاسم عضلات تجویز می‌کند.

کم‌کاری تیروئید

ناراحتی‌های تیروئید نیز یکی از علل گرفتگی پا است. هورمون تیروئید بسیار کمی در بدن بیماران مبتلا به کم‌کاری تیروئید تولید می‌شود و این کمبود در درازمدت به عصب‌هایی آسیب می‌زند که سیگنال‌ها را از مغز و ستون فقرات به بازوها و پاها می‌فرستند. برخی بیماران دچار کم‌کاری تیروئید بی‌حسی یا گزگز را در عضلات حس می‌کنند، حال آن که عده‌ای با گرفتگی دردناک عضلات پا روبرو می‌شوند.

آزمایش‌ برای تشخیص گرفتگی پا


معمولاً هیچ آزمایشی برای تشخیص گرفتگی پا انجام نمی‌شود. اگر کرامپ اکثر عضلات را درگیر کرده باشد، به ویژه اگر واکنش‌ها شدید (هیپررفلکسی) باشد، میزان قند و الکترولیت‌های خون (شامل کلسیم و منیزیم) اندازه‌گیری می‌شود. همچنین برای بررسی عملکرد کلیه‌ها نیز آزمایش انجام می‌شود. اگر عضلات گرفته ضعیف هم باشد، نوار عصب و عضله گرفته می‌شود. متخصص سوزن کوچکی را برای گرفتن نوار در عضله فرو می‌کند تا فعالیت الکتریکی عضله در زمان شل بودن و انقباض روی نوار ثبت شود. اگر ضعف عضلانی گسترده باشد و پزشک احتمال دهد که مشکل سیستم عصبی علت آن است، ام آر آی (تصویربرداری رزونانس مغناطیسی) مغز و نخاع گرفته می‌شود.

درمان


در ادامه با درمان‌هایی که با هدف کاهش گرفتگی و تسکین درد و علائم اسپاسم عضلات انجام می‌شود، آشنا می‌شویم.

نوشیدن آب

روزانه حداقل 8 لیوان (1.9 لیتر) آب بنوشید، البته اگر سعی دارید که مایعات از دست رفته در طول بیماری را جبران کنید، باید آب بیشتری به بدن برسانید. برخی کارشناسان توصیه می‌کنند که روزانه 13 ـ 9 لیوان آب نوشیده شود.

گرما یا سرمادرمانی

کمپرس یا حوله گرم را روی عضلات منقبض و گرفته پا بگذارید. حمام آب داغ بگیرید یا دوش آب گرم را روی عضلات منقبض بگیرید تا درد و گرفتگی‌شان کمتر شود. همچنین می‌توانید عضلات گرفته را با یخ ماساژ دهید تا دردتان تسکین یابد.

تعویض کفش

سعی کنید همیشه کفشی با کفی مناسب و حمایت کننده از قوس کف پا بپوشید. کفش نامناسب احتمال رگ به رگ شدن یا گرفتگی عضلات ساق پا را افزایش می‌دهد. کفی مناسب و محافظ در اکثر داروخانه‌ها به فروش می‌رسد.

درمان دارویی

ایبوپروفن (مورتین، ادویل) یا استامینوفن (تایلنول) درد ناشی از کرامپ عضلات را تسکین می‌دهد. قبل از مصرف دارو حتماً دستور مصرف آن را مطالعه کنید.

شل کننده‌های عضلانی

چون اسپاسم عضله پا در واقع انقباض شدید و دردناک عضله است، منطقی به نظر می‌رسد که بتوان علائم را با شل کننده‌های عضلانی تسکین داد. اما اصطلاح شل کننده عضلانی اندکی گمراه کننده است، چون این گروه از داروها تاثیر مستقیم بر عضلات ندارند. در واقع اکثر شل کننده‌های عضلانی بر سیستم عصبی مرکزی، شامل مغز و نخاع، اثر می‌گذارند و می‌توان آنها را شل کننده تمام بدن محسوب کرد. خواب‌آلودگی یکی از شایع‌ترین عوارض این داروها است.

طب فیزیکی

عوارض گرفتگی و اسپاسم عضلات دامنه وسیعی دارد، بنابراین درمان طب فیزیکی با توجه به نیازها و توانایی‌های هر بیمار انتخاب می‌شود. پزشک شدت گرفتگی و سفتی عضلات را ارزیابی می‌کند، ماهیت علائم و عامل‌های محرک احتمالی تشدید کننده این علائم را بررسی می‌کند و به تاثیر اسپاسم عضلانی بر کیفیت زندگی بیمار توجه کند. متخصص طب فیزیکی از روش‌های زیر برای درمان گرفتگی پا بهره می‌گیرد:

  •  درمان دستی: در درمان دستی، متخصص فشار ملایمی را به عضله وارد می‌کند یا به آرامی به آن ضربه می‌زند و آن را لمس می‌کند تا گذرگاه‌های انتقال پیام آرام شود و عضلات شل شود و به این ترتیب بتواند عضلات را اندکی بیشتر کشید یا حرکت داد.
  •  تحریک الکتریکی: تحریک الکتریکی و روش‌های شل کردن عضلات انعطاف‌پذیری و قدرت پاها را افزایش می‌دهد.
  •  شاک ویوتراپی: در شاک ویوتراپی تکانه‌هایی از انرژی مکانیکی با فرکانس پایین و شدت بالا (به صورت موج شوکی) به بافت نرم آسیب دیده یا دارای چسبندگی، دردناک یا ملتهب وارد می‌شود. اگر شاک ویوتراپی به نحو مناسب انجام شود،جریان خون موضعی افزایش می‌یابد، روند التیام تسریع می‌شود، چسبندگی و بافت همبند از بین می‌رود، گرفتگی عضلات و در نتیجه درد کمتر می‌شود.
  •  طب سوزنی: بسیاری از پزشکان طب سوزنی ساده و موثر را برای کاهش درد ناشی از اسپاسم عضلات و التیام ناحیه آسیب دیده توصیه می‌کنند.

ورزش درمانی

ورزش یک روش درمانی موثر برای رفع و درمان گرفتگی و اسپاسم عضلات پا می باشد. روش‌های توصیه شده برای درمان این عارضه عبارتند از:

به محض گرفتگی پا، پنجه را رو به بالا خم کنید

خوابیدن در وضعیت عادی با زانوهایی که اندکی خم شده و انگشتانی که رو به پایین است، عضلات ساق پا را کوتاه می‌کند و احتمال گرفتگی عضلات را افزایش می‌دهد. پنجه‌ها را رو به بالا خم کنید و 2 ثانیه در این حالت نگه دارید. حرکت را به مدت 60 ـ 30 ثانیه ادامه دهید.

روی پاشنه راه بروید

این انقباض و انبساط عضلات در اثر راه رفتن روی پاشنه، عضله ساق پا را ماساژ می‌دهد و گردش خون را در عضلات افزایش می‌دهد. اگر گردش خون مناسب نباشد، اکسیژن کافی به عضلات نمی‌رسد و مشکل اسپاسم عضلانی پیش می‌آید.

کشش عضلات ساق پا

پای گرفته را پشت پای دیگر بگذارید، بین دو پا حدود 25 سانتی‌متر فاصله باشد. زانوی جلویی، یعنی پای سالم را خم کنید. این کار باعث می‌شود که عضله ساق پای گرفته رو به جلو کشیده شود.